Na czym polega skarga pauliańska
Każdy z wierzycieli może żądać uznania za bezskuteczną w stosunku do siebie czynności prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli, jeżeli wskutek tej czynności korzyść majątkową uzyskała osoba trzecia. Co do zasady konieczne jest ponadto, aby dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli, a osoba trzecia o tym wiedziała lub przy zachowaniu należytej staranności mogła się dowiedzieć (art. 527 § 1 k.c.).
Pozwanym w sprawie jest nie dłużnik, lecz osoba trzecia, na przykład kupujący albo obdarowany (art. 531 § 1 k.c.; wyrok SN z 12 kwietnia 2012 r., II CSK 448/11). Osoba trzecia może uniknąć skutków skargi, jeżeli zaspokoi wierzyciela albo wskaże mu mienie dłużnika wystarczające do jego zaspokojenia; art. 533 k.c. nazywa to zwolnieniem się „od zadośćuczynienia roszczeniu wierzyciela”.
Wyrok uwzględniający skargę nie unieważnia zaskarżonej czynności. Jej skutki trwają, a bezskuteczna jest ona tylko wobec wierzyciela, który uzyskał ochronę. Wierzyciel ten może prowadzić egzekucję z przedmiotu czynności tak, jak gdyby czynności tej nie dokonano.
Jaką wierzytelność chroni skarga
Co do zasady chroniona jest wierzytelność pieniężna albo o wartości pieniężnej, która istnieje i jest zaskarżalna (można jej dochodzić przed sądem) — zarówno w chwili dokonania zaskarżonej czynności, jak i w chwili wniesienia pozwu. Nie musi być stwierdzona wyrokiem ani egzekwowana przez komornika (wyrok SN z 8 października 2014 r., II CSK 762/13), więc ze skargą pauliańską nie trzeba czekać na zakończenie sprawy o zapłatę.
Wyjątek dotyczy wierzyciela, którego wierzytelność powstała dopiero po czynności dłużnika. Musi on wykazać, że dłużnik działał w zamiarze pokrzywdzenia przyszłych wierzycieli, a jeżeli osoba trzecia uzyskała korzyść odpłatnie — także to, że o tym zamiarze wiedziała (art. 530 k.c.).
W pozwie trzeba dokładnie określić chronioną wierzytelność, a przy kilku wierzytelnościach wskazać, czy ochrona ma objąć jedną, niektóre czy wszystkie. Bezskutecznością można objąć czynność najwyżej do wysokości chronionej wierzytelności (wyrok SN z 20 maja 2025 r., II CSKP 2409/22).
Co wierzyciel musi udowodnić
Ciężar dowodu spoczywa na wierzycielu (art. 6 k.c.). Oprócz wierzytelności musi on co do zasady wykazać (art. 527 § 1 i 2 k.c.; wyrok SN z 17 grudnia 2020 r., III CSK 163/18):
- Czynność prawną dłużnika, wskutek której osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową. Zwykła zapłata długu jednemu z wierzycieli co do zasady nie podlega skardze, ponieważ dłużnik może wybrać, kogo spłaci. Inaczej może być, gdy zamiast zapłaty dłużnik przenosi na wierzyciela własność rzeczy lub inne prawo (wyrok II CSK 762/13).
- Pokrzywdzenie wierzycieli, czyli to, że wskutek czynności dłużnik stał się niewypłacalny albo niewypłacalny w wyższym stopniu niż przedtem (art. 527 § 2 k.c.). Zgodnie z uchwałą składu siedmiu sędziów SN z 19 marca 2025 r. (III CZP 9/24) pokrzywdzenie ocenia się na chwilę zamknięcia rozprawy. Przy zbyciu nieruchomości obciążonej hipoteką decyduje, czy czynność doprowadziła do powstania lub zwiększenia nadwyżki długów nad majątkiem dłużnika; sąd nie bada, czy wierzyciel zaspokoiłby się z tej nieruchomości.
- Świadomość dłużnika, że działa z pokrzywdzeniem wierzycieli. Zły zamiar nie jest potrzebny; wystarczy, że dłużnik mógł przewidzieć, iż wskutek czynności stanie się niewypłacalny lub niewypłacalny w wyższym stopniu (wyrok III CSK 163/18). Chodzi o świadomość konsekwencji czynności.
- Wiedzę osoby trzeciej o tej świadomości dłużnika albo to, że przy zachowaniu należytej staranności mogła się o niej dowiedzieć (art. 527 § 1 k.c.). Świadomość dłużnika i wiedzę osoby trzeciej ocenia się na chwilę dokonania czynności (uchwała III CZP 9/24).
Darowizna, bliski stosunek, stały kontrahent — ułatwienia dowodowe
Ustawa ułatwia wierzycielowi dowód w czterech sytuacjach:
- Osoba trzecia uzyskała korzyść bezpłatnie, na przykład w drodze darowizny: jej wiedza o świadomości dłużnika nie ma znaczenia (art. 528 k.c.).
- Dłużnik dokonał darowizny, będąc niewypłacalnym, albo stał się niewypłacalny wskutek darowizny: domniemywa się, że działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli (art. 529 k.c.).
- Korzyść uzyskała osoba pozostająca z dłużnikiem w bliskim stosunku: domniemywa się, że wiedziała o świadomości dłużnika (art. 527 § 3 k.c.).
- Korzyść uzyskał przedsiębiorca pozostający z dłużnikiem w stałych stosunkach gospodarczych: domniemywa się, że wiedział o świadomości dłużnika (art. 527 § 4 k.c.).
Domniemania wiążą sąd, ale pozwany może je obalić (art. 234 k.p.c.).
Sprzedaż poniżej wartości rynkowej nie jest jeszcze uzyskaniem korzyści bezpłatnie: art. 528 k.c. można zastosować dopiero przy rażącej różnicy między wartością przedmiotu a zapłaconą ceną.
Termin: pięć lat od daty czynności
Uznania czynności za bezskuteczną nie można żądać po upływie pięciu lat od daty tej czynności (art. 534 k.c.). Termin liczy się więc od dnia jej dokonania, a nie od dnia, w którym wierzyciel się o niej dowiedział, ani od terminu płatności faktury. Sąd Najwyższy określa ten termin jako zawity (uchwała z 28 stycznia 2016 r., III CZP 99/15). Od niego trzeba odróżnić przedawnienie samej należności, opisane w poradniku Przedawnienie faktur B2B.
Gdy osoba trzecia rozporządziła uzyskaną korzyścią, na przykład sprzedała rzecz dalej, wierzyciel może wystąpić bezpośrednio przeciwko kolejnemu nabywcy, jeżeli ten wiedział o okolicznościach uzasadniających uznanie czynności dłużnika za bezskuteczną albo nabył nieodpłatnie (art. 531 § 2 k.c.). Pięcioletni termin biegnie wtedy dla każdej czynności oddzielnie, od daty jej dokonania (uchwała III CZP 99/15). Skarga obejmie jednak kolejną czynność tylko wtedy, gdy wcześniejszą zaskarżono w terminie albo gdy w dniu wniesienia pozwu dotyczącego kolejnej czynności zaskarżenie wcześniejszej było jeszcze możliwe (wyrok SN z 30 stycznia 2018 r., III CSK 394/16).
Pozew, opłata sądowa i zabezpieczenie
Wartością przedmiotu sporu jest kwota chronionej wierzytelności albo wartość tego, co wskutek czynności wyszło z majątku dłużnika lub do niego nie weszło — ta z nich, która jest niższa (postanowienie SN z 7 maja 2008 r., II CZ 25/08). Przy ustalaniu wysokości chronionej wierzytelności uwzględnia się również objęte żądaniem zaległe odsetki i inne należności uboczne za okres przed wniesieniem pozwu. Pozew wnosi się co do zasady do sądu właściwego według miejsca zamieszkania albo siedziby osoby trzeciej (art. 27 § 1 i art. 30 k.p.c.). Gdy wartość przedmiotu sporu przewyższa 100 000 zł, sprawę rozpoznaje sąd okręgowy (art. 17 pkt 4 k.p.c.).
Przy wartości przedmiotu sporu do 20 000 zł opłata od pozwu jest stała i wynosi od 30 zł do 1000 zł według progów. Powyżej tej kwoty wynosi 5% wartości przedmiotu sporu, nie więcej niż 100 000 zł (art. 13 ust. 1 i 2 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych). Jeżeli jednak roszczenie wobec dłużnika stwierdzono prawomocnym orzeczeniem sądu albo w inny sposób wymieniony w art. 13f tej ustawy, na przykład ugodą zawartą przed sądem, opłata przy wartości powyżej 20 000 zł wynosi 1000 zł. W sprawach o takiej wartości wcześniejsze prawomocne orzeczenie obniża więc opłatę, ale o tym, czy na nie czekać, trzeba decydować z uwzględnieniem terminu z art. 534 k.c. Strona przegrywająca, także wierzyciel, co do zasady zwraca przeciwnikowi na jego żądanie koszty procesu (art. 98 § 1 k.p.c.).
Jeżeli osoba trzecia zbędzie rzecz dalej, wobec kolejnego nabywcy trzeba będzie wykazać przesłanki z art. 531 § 2 k.c. Dlatego wniosek o zabezpieczenie warto zgłosić już w pozwie. Wierzyciel musi we wniosku uprawdopodobnić roszczenie oraz interes prawny, który istnieje między innymi wtedy, gdy brak zabezpieczenia uniemożliwi lub poważnie utrudni wykonanie orzeczenia (art. 730¹ § 1 i 2 k.p.c.). Sąd może w szczególności zakazać zbywania i obciążania przedmiotu zaskarżonej czynności (art. 755 § 1 k.p.c.), a przy nieruchomości ostrzeżenie o tym zakazie wpisuje się z urzędu w księdze wieczystej (art. 756³ § 1 i 2 k.p.c.). Wniosek zgłoszony w pozwie nie podlega opłacie (art. 95 ust. 1 pkt 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych).
Co daje wygrana sprawa
Wierzyciel, wobec którego czynność uznano za bezskuteczną, może z pierwszeństwem przed wierzycielami osoby trzeciej dochodzić zaspokojenia z przedmiotów majątkowych, które wskutek tej czynności wyszły z majątku dłużnika albo do niego nie weszły (art. 532 k.c.). Uprawnienie to obejmuje wyłącznie te przedmioty, nie cały majątek osoby trzeciej, i tylko w granicach chronionej wierzytelności (uchwała SN z 2 lutego 2022 r., III CZP 32/22). Wobec wierzyciela, na rzecz którego osoba trzecia ustanowiła hipotekę, zanim roszczenie ze skargi pauliańskiej ujawniono w księdze wieczystej, o pierwszeństwie rozstrzygają jednak przepisy ustawy o księgach wieczystych i hipotece. Inaczej jest wtedy, gdy wierzyciel, który wniósł skargę, skutecznie zaskarżył także ustanowienie hipoteki (ta sama uchwała; sprawa dotyczyła użytkowania wieczystego).
Podstawą egzekucji z tych przedmiotów są dwa dokumenty: tytuł wykonawczy przeciwko dłużnikowi oraz prawomocny wyrok uznający czynność za bezskuteczną (wyrok II CSK 448/11) – oczywiście również zaopatrzony w klauzulę wykonalności. Drogę do tytułu wykonawczego i egzekucji opisuje poradnik o nakazie zapłaty. Gdy dłużnikiem jest spółka z ograniczoną odpowiedzialnością, niezależnie od skargi pauliańskiej można rozważyć odpowiedzialność członków zarządu po bezskutecznej egzekucji przeciwko spółce (art. 299 § 1 k.s.h.), omówioną również w tym poradniku.
Pomoc radcy prawnego — dokumenty i wycena
Do oceny potrzebne są dokumenty potwierdzające wierzytelność (umowa, faktury, nakaz zapłaty lub wyrok, jeżeli zostały wydane), informacje o zaskarżanej czynności (data, rodzaj umowy, dane osoby trzeciej, numer księgi wieczystej) i o pozostałym majątku dłużnika.
Sprawy sporne wyceniamy indywidualnie po analizie dokumentów, a wycenę przedstawiamy przed decyzją o zleceniu (cennik).
Generator wezwania — bezpłatnie Pakiet „Pozew krok po kroku” — 99 zł Zleć sprawę — wycena przed decyzją
Marcin Marusiński jest radcą prawnym wpisanym na listę Okręgowej Izby Radców Prawnych w Łodzi pod numerem ŁD-M-1936. Zawód wykonuje od 2014 r. Prowadzi sprawy o zapłatę dla przedsiębiorców z całej Polski — od wezwania do zapłaty, przez pozew i nakaz zapłaty, po egzekucję komorniczą. Jest autorem poradników i narzędzi serwisu pozewdosadu.pl: bezpłatnego generatora wezwania do zapłaty oraz pakietu „Pozew o zapłatę krok po kroku”. Teksty w serwisie opisują stan prawny na dzień podany przy każdym poradniku i nie zastępują porady w konkretnej sprawie. Więcej o autorze: marusinski.pl.
Stan prawny: październik 2026.